W świecie zdominowanym przez technologię i sztuczną inteligencję kompetencje miękkie stają się kluczem do sukcesu zawodowego i osobistego. Generacja Z, wychowana w środowisku cyfrowym, z jednej strony zyskuje dzięki AI dostęp do spersonalizowanej edukacji i nowych form komunikacji, a z drugiej mierzy się z wyzwaniami takimi jak spłycenie relacji czy utrata samodzielności. W obliczu tych zmian rośnie znaczenie krytycznego myślenia, empatii i pracy głębokiej. Jak w takiej sytuacji odnaleźć tzw. złoty środek, aby z rozwoju technologii czerpać głównie korzyści?
Generacja Z to pokolenie urodzone po 1995 roku, które wychowuje się w czasach, gdy social media, komunikacja online oraz wirtualny świat to codzienność. Ta bliska relacja z technologią od najmłodszych lat odróżnia to pokolenie od poprzednich, które musiały dopiero adaptować się do nowych narzędzi i modeli komunikacji.
W tak przedstawionym kontekście pojawia się pytanie: czy rozwój technologii, a w szczególności sztucznej inteligencji, wspiera rozwój kompetencji miękkich wśród młodych ludzi, czy wręcz przeciwnie – przyczynia się do ich osłabienia? W odpowiedzi na to pytanie warto przyjrzeć się bliżej zarówno potencjalnym korzyściom, jak i zagrożeniom, jakie niesie za sobą obecność AI i technologii w codziennym życiu.
Kompetencje miękkie w erze technologii i pokolenie Z
Kompetencje miękkie to nieodłączna część funkcjonowania człowieka w społeczeństwie. Jest to zestaw umiejętności, które bardzo często są niemierzalne, ale mimo tego wyjątkowo ważne w kontekście pracy z ludźmi oraz pracy kreatywnej. Kluczowe to krytyczne i kreatywne myślenie, komunikacja, praca zespołowa oraz cechy osobowości. Część ludzi rodzi się z naturalną łatwością do rozwijania interpersonalnych umiejętności, kiedy innym może sprawić to większe trudności. Kompetencje miękkie mają ogromny wpływ na jakość pracy zespołowej, dlatego coraz częściej są uwzględniane w edukacji, z uwagi na ich stale rosnące zapotrzebowanie na rynku pracy, mimo że ta wciąż skupia się głównie na wiedzy merytorycznej.
Sztuczna inteligencja jako wsparcie w edukacji i komunikacji
W kontekście wyzwań XXI wieku coraz częściej mówi się o tzw. kompetencjach 6C, czyli sześciu kluczowych obszarach: kreatywności, krytycznym myśleniu, komunikacji, współpracy, charakterze oraz obywatelskości (ang. creativity, critical thinking, communication, collaboration, character and citizenship). Są to umiejętności, których technologia nie jest w stanie w pełni zastąpić, a których jednocześnie rozwój może zostać poważnie ograniczony, przez nadużywanie dużych modeli językowych czyli LLM-ów (ang. Large Language Models). Mimo że generatywne AI powszechnie uznawane jest za narzędzie wspierające i optymalizujące procesy, przykładowo analizując dane i dopasowując te najbardziej przydatne, co może prowadzić do zwiększenia efektywności pracy i nauki. Jednak nie można zapominać, że jej nadużywanie może negatywnie wpływać na samodzielność i głębię myślenia, czyli zdolność rozumienia i analizowania idei, zjawisk czy problemów na wielu poziomach, wychodząc poza powierzchowne spostrzeżenia.
Sztuczna inteligencja niewątpliwie może pozytywnie wpływać na rozwój młodych ludzi, zapewniając im indywidualne podejście do przedstawiania i wyjaśniania poszczególnych zagadnień, dzięki możliwości konfiguracji dużych modeli językowych (LLM). ChatGPT może działać jako asystent ucznia, dopasowując się do tempa nauki, co ułatwia pracę uczniom i nauczycielom. Idealnym przykładem takiego zastosowania są aplikacje oparte na AI, które służą do nauki języków i stają się coraz bardziej popularne, zwłaszcza wśród młodych ludzi. Oczywiście rozwój technologii to nie tylko AI, ale również social media, aplikacje i różne platformy internetowe. Technologia umożliwia dziś zdalną współpracę i komunikację, co szczególnie uwidocznił okres pandemii COVID-19. Do teraz dla wielu stanowisk możliwa jest praca zdalna lub hybrydowa, co znacznie ułatwia współpracę między poszczególnymi zespołami nawet interkontynentalnymi.
Technologiczne zagrożenia dla koncentracji i pracy głębokiej
Jednakże, obok wielu oferowanych możliwości, technologia niesie ze sobą również istotne ryzyka. Warto zwrócić uwagę na social media, gdzie największym problemem jest nadmiar bodźców, z jakimi młodzi ludzie stykają się na co dzień, co osłabia zdolność koncentracji. Algorytmy są projektowane tak, by jak najdłużej przyciągać uwagę użytkownika. Skutkiem jest ciągłe przeskakiwanie między tematami i trudność w skupieniu się na jednym zadaniu. Praca głęboka (ang. deep work) to stan intensywnego skupienia, który pozwala osiągać wysoką jakość i efektywność, a także rozwijać się poprzez kreatywne i niekonwencjonalne myślenie. Jej przeciwieństwem jest płytka praca (ang. shallow work), czyli powtarzalne zadania wymagające minimalnego skupienia.
Zanik relacji i samodzielności w świecie cyfrowym
Kolejnym problemem jest spłycenie komunikacji interpersonalnej. Choć młodzi ludzie mają dziś teoretycznie więcej możliwości kontaktu niż kiedykolwiek wcześniej, coraz częściej ograniczają się do krótkich wiadomości tekstowych, emotikonek i skrótów. Komunikacja cyfrowa pozbawiona jest tonu głosu czy mimiki, co utrudnia rozwój empatii i rozwiązywanie konfliktów.
Nie bez znaczenia pozostaje także wpływ AI na samodzielność myślenia. Młodzi ludzie coraz częściej korzystają z narzędzi, które wyręczają ich w analizie danych czy podejmowaniu decyzji. W efekcie zmniejsza się liczba sytuacji wymagających samodzielnego wysiłku intelektualnego, a tym samym ogranicza się przestrzeń do rozwijania kreatywności oraz krytycznego myślenia. Warto wspomnieć o zjawisku halucynacji AI – gdy modele podają nieprawdziwe dane, symulując wiarygodność. W takich przypadkach niezbędne jest samodzielne myślenie i weryfikacja generowanych informacji. Niestety coraz częstsze jest nadmierne zaufanie do tego typu modeli, co najczęściej wynika z braku chęci do wykonywania samodzielnej pracy, skoro znacznie łatwiej poprosić jest o to sztuczną inteligencję. Zamiast stawiać czoła wyzwaniom, użytkownik może w każdej chwili sięgnąć po gotowe rozwiązanie, co w dłuższej perspektywie może prowadzić do stagnacji rozwojowej.
Wyzwania i odpowiedzialność w kształtowaniu kompetencji przyszłości
Generacja Z to szczególne pokolenie, które dzięki dzisiejszemu postępowi ma przed sobą wiele możliwości. To pokolenie kreatywne, otwarte, szybkie w uczeniu się i dobrze odnajdujące się w świecie technologii. Jednocześnie mierzy się z nowymi wyzwaniami, z którymi wcześniejsze pokolenia nie miały do czynienia. Brak wyraźnych granic między światem realnym a wirtualnym, szybkie tempo życia i nadmiar bodźców sprawiają, że coraz trudniej jest zadbać o rozwój kompetencji, które wymagają czasu i zaangażowania.
Wobec tych wyzwań kluczowe staje się pytanie: jak wspierać młodych ludzi w kształtowaniu kompetencji miękkich w świecie zdominowanym przez sztuczną inteligencję i dynamicznym rozwoju technologii? Odpowiedzią jest świadoma edukacja, która uczy młodzież nie tylko korzystania z technologii, ale też jej rozumienia i krytycznej oceny. Edukacja cyfrowa powinna obejmować krytyczne myślenie, selekcję informacji, etykę komunikacji online oraz wykorzystanie technologii w nauce. Ważne jest też promowanie równowagi między życiem online i offline oraz tworzenie przestrzeni do autentycznych kontaktów.
Zadaniem dorosłych jest nie tylko wyposażenie młodych ludzi w narzędzia technologiczne, ale przede wszystkim w umiejętność mądrego z nich korzystania. Tylko wtedy sztuczna inteligencja może stać się sojusznikiem w rozwoju, a nie przeszkodą. Ponieważ ostatecznie to nie sama technologia decyduje o naszej przyszłości, lecz sposób, w jaki ją wykorzystujemy.
stock.adobe.com Fot. Adobe Stock Studentka Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie na kierunku International Business Management. Zawodowo stażystka w Centrum Transferu Technologii i Przedsiębiorczości WSIiZ, gdzie zajmuję się koordynacją międzynarodowych projektów oraz organizacją wydarzeń dla studentów i nie tylko. Prywatnie pasjonatka tańca i azjatyckiej kuchni, kiedyś baristka i stąd również narodziła się moja miłość do kawy.