Żyjemy w czasach ogromnych przemian – klimatycznych, społecznych, technologicznych, które wymagają od nas elastyczności myślenia i otwartości na nowe kierunki, w tym łączenia różnych dziedzin wiedzy. Wiele dotychczasowych modeli przywództwa przestaje się sprawdzać. Coraz więcej mówi się o potrzebie świadomego, zrównoważonego i uważnego stylu przewodzenia, który opiera się nie tylko na strategiach i narzędziach, ale także na wewnętrznej spójności i kontakcie z samym sobą.
Nowy wymiar przywództwa
W obliczu rosnącej złożoności, z jaką mierzymy się na co dzień – zarówno w organizacjach, jak i w życiu prywatnym – coraz bardziej potrzebujemy adaptacyjnego podejścia opartego na doświadczaniu i dostrajaniu się (Agile). Model Cynefin stworzony przez Davida Snowdena [1] pomaga liderom, menedżerom i zespołom dobrać odpowiednie strategie działania w zależności od charakteru problemu. Dzieli on rzeczywistość na pięć domen:
- Prosta (ang. obvious) – sytuacje jasne i przewidywalne, gdzie rozwiązania są znane i najlepsze praktyki sprawdzają się najlepiej.
- Skomplikowana (ang. complicated) – wymagają analizy i wiedzy ekspertów, bo choć rozwiązania istnieją, nie są od razu oczywiste.
- Złożona (ang. complex) – charakteryzuje się nieprzewidywalnością i emergencją; potrzebna jest metoda prób i błędów (ang. safe-to-fail).
- Chaotyczna (ang. chaotic) – brak jakiegokolwiek porządku, należy działać szybko, aby przywrócić kontrolę, a dopiero potem analizować.
- Niejasna (ang. disorder) – stan niepewności co do natury sytuacji; kluczowe jest najpierw rozpoznanie, w której z powyższych domen się znajdujemy.
W przypadku systemów złożonych – gdzie przyczyny i skutki nie są oczywiste, a zależności zmieniają się dynamicznie – nie działają ani sprawdzone praktyki, ani uniwersalne recepty. Zamiast tego konieczne jest ciągłe eksperymentowanie, obserwowanie i dostosowywanie się do zmieniających się warunków – w sposób zdyscyplinowany i świadomy.
W podobnym duchu wypowiada się Ralf Knegtmans, autor książki Zwinny Talent (ang. Agile Talent), który definiuje zwinność jako połączenie szybkości, elastyczności i ciągłego ruchu [2]. Składają się na nią – jak pisze – bystrość i przebiegłość, pozwalające firmom wyczuwać i wykorzystywać nadchodzące okazje, oraz wytrzymałość, niezbędna do radzenia sobie z coraz bardziej nieprzewidywalnym i niestabilnym otoczeniem.
Profesor Jem Bendell, znany badacz i autor koncepcji „głębokiej adaptacji”, przekonuje, że katastrofa klimatyczna nie jest odległą możliwością, lecz realnym i zbliżającym się zagrożeniem. W swoim głośnym artykule [3]: Głęboka adaptacja: mapa nawigacyjna katastrofy klimatycznej (ang. Deep Adaptation: A Map for Navigating Climate Tragedy), proponuje nie tyle strategię przetrwania, co wewnętrzną transformację, która może pomóc jednostkom i społecznościom odnaleźć się w zmieniającej się rzeczywistości.
Jednym z filarów tej koncepcji jest rezyliencja (ang. resilience) – pojęcie zaczerpnięte z psychologii [4-5]. Jak definiuje je Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA, 2018), rezyliencja to „(…) proces adaptacji wobec przeciwności losu, traumy, tragedii, zagrożenia lub poważnego stresu – na przykład w obliczu kryzysów osobistych, chorób, czy trudności finansowych. To umiejętność ‘dochodzenia do siebie’ po trudnych doświadczeniach”. Proces rezyliencji często wiąże się z twórczą reinterpretacją własnej tożsamości i życiowych priorytetów.
Raport BetterUp [6]: Resilience in an Age of Uncertainty, definiuje rezyliencję jako coś więcej niż bierną wytrzymałość. Osoby o wysokiej odporności nie tylko potrafią przetrwać ciężkie czasy, ale wręcz rozwijają się pomimo stresu i niepewności. To rodzaj kompetencji psychologicznej, którą można zmierzyć i rozwijać w czasie. W badaniach wskazano, że na odporność jednostki składają się m.in.:
- Umiejętność prosperowania w niepewności – zdolność funkcjonowania i utrzymania skuteczności działania mimo braku pewności co do przyszłości.
- Samowspółczucie (ang. self-compassion) – zdolność do wyrozumiałości wobec siebie i regulowania własnych emocji w obliczu porażek czy stresu.
- Zwinność poznawcza (ang. cognitive agility) – elastyczność myślenia i szybkie przystosowanie się do nowych okoliczności.
Bendell [3] podkreśla jednak, że sama rezyliencja nie wystarczy. Drugim niezbędnym elementem głębokiej adaptacji jest tzw. rezygnacja (ang. relinquishment) – czyli świadome porzucenie tych zasobów, zachowań i przekonań, które podtrzymują szkodliwe systemy i mogą pogłębiać kryzys. Może to oznaczać np. rezygnację z części konsumpcyjnych przyzwyczajeń, wygód czy oczekiwań, które nie są zrównoważone ekologicznie.
Trzeci filar to rewitalizacja (ang. restoration) – czyli powrót do wartości i praktyk, które zostały utracone lub zepchnięte na margines w naszej napędzanej węglowodorami cywilizacji. Obejmuje to m.in. powrót do lokalnych form produkcji, sezonowej diety, spółdzielczości oraz bardziej wspólnotowego i zrównoważonego stylu życia.
Ekopsychologia – nowy trend
Ekopsychologia to nowa gałąź psychologii, która podkreśla, że nasza tożsamość, zdrowie psychiczne i fizyczne, a nawet poczucie szczęścia, są nierozerwalnie związane z naszą relacją z przyrodą. Zamiast postrzegać naturę wyłącznie jako przestrzeń rekreacyjną, warto potraktować ją jako źródło wiedzy o sobie, inspiracji i przywracania równowagi.
Liderzy często działają w trybie „ciągłego nadawania” – planowania, kontrolowania, zarządzania. Tymczasem prawdziwa siła często rodzi się z umiejętności słuchania, obserwacji i reagowania z wyczuciem, nie z dominacji. Być może nadszedł czas, aby przedefiniować, czym jest skuteczne przywództwo. Może warto zadać sobie pytania:
- Czy potrafię prowadzić innych, nie tracąc kontaktu ze sobą?
- Czy w moim stylu pracy jest miejsce na ciszę, pauzę, naturalny rytm?
Ekopsychologia i ekoterapia to nie tylko nowinki psychologiczne. To zaproszenie do powrotu do tego, co pierwotne, autentyczne i zrównoważone. Do przywództwa, które oddycha. Do decyzji, które dojrzewają, a nie są wymuszane. Do lidera, który nie tylko mówi, ale też słucha – ludzi, przyrody i siebie.
Project managerom ekopsychologia może pomóc nadawać działaniom głębszy sens, łącząc dobrostan ludzi z troską o środowisko, natomiast ekoterapia dostarczy narzędzi wspierających zdrowie psychiczne zespołu poprzez kontakt z naturą.
Z perspektywy lidera projektu, oznacza to:
- Przywództwo oparte na wartościach – zorientowane na długofalowe cele i troskę o Ziemię.
- Odporne zespoły – dzięki praktykom opartym na naturze, które redukują wypalenie i podnoszą morale.
- Głębsze relacje z interesariuszami – przez rozwijanie empatii i inteligencji emocjonalnej.
- Zrównoważone procesy – inspirowane cyklami przyrody i myśleniem systemowym.
- Regeneracyjne efekty – sukces mierzony nie tylko zyskiem, ale także wpływem społecznym i ekologicznym.
Co możesz zrobić już dziś?
- Wyjdź na spacer bez celu – po prostu bądź i obserwuj.
- Zadaj sobie pytanie: „Co mówi mi dziś ciało, czego potrzebuję, co jest dla mnie ważne?”
- Zastanów się, które z twoich decyzji są zgodne z twoimi wartościami, a które narzucone.
- Potraktuj naturę nie jako „terapię wspomagającą”, ale jako fundament swojej siły i wewnętrznego spokoju.
W zgodzie ze sobą, w rytmie natury! Może to właśnie jest nowy wymiar przywództwa, na który wszyscy z utęsknieniem czekamy?
Bibliografia
- David Snowden, Liberating Knowledge, CBI Business Guide, Caspian Publishing, London 1999.
- Ralf Knegtmans, Zwinny talent. Dziewięć kluczowych kroków do wyboru pracowników, którzy przetrwają nadchodzące zmiany, Imprint Media, Warszawa 2020.
- Jim Bendell, Deep Adaptation: A Map for Navigating ClimateTragedy, IFLAS Occasional Paper 2, 2018. Available at: http://www.lifeworth.com/deepadaptation.pdf
- https://strefapmi.pl/strefa-wiedzy/jak-radzic-sobie-ze-stresem-w-projektach/
- https://strefapmi.pl/strefa-wiedzy/rezyliencja-antykruchosc-i-zwinnosc-czyli-jak-radzic-sobie-w-kryzysie/
- https://grow.betterup.com/resources/resilience-in-an-age-of-uncertainty
[ENG] Project management, agile and teal passionate with over 20 years of experience in global projects and programs in various sectors and industries. Agile coach, mentor, business trainer and volunteer. She specializes in transitions and transformations, combining traditional and agile approaches. AgilePMO Founder, Kozminski University Program Director, creator of innovative training programs and business solutions in the field of managing and leading projects, teams and organisations such as Transition Manager Academy, and co-founder of the Agile Women Leadership community (Zwinna Liderka) and Agile Leadership Academy. She has been awarded „Strong Women in IT 2019 & 2023” and „Strong Women in IT 2021 – Global Edition.
[PL] Pasjonatka zarządzania projektami z ponad 20-letnim doświadczeniem w globalnych projektach i programach w różnych sektorach i branżach. Ambasadorka zwinności i turkusu, mentorka, trenerka biznesu i społeczniczka. Specjalizuje się w tranzycjach i transformacjach, łącząc w nich podejścia tradycyjne i zwinne. Właścicielka AgilePMO, koordynatorka merytoryczna Akademii Leona Koźmińskiego, twórczyni innowacyjnych programów szkoleniowych i rozwiązań biznesowych z zakresu zarządzania projektami, zespołami i organizacjami oraz przywództwa takich jak Akademia Transition Managera oraz współtwórczyni Akademii Zwinnej Liderki, Akademii Zwinnego Przywództwa. Wyróżniona tytułem „Strong Women in IT 2019” oraz „Strong Women in IT 2021 & 2023– Global Edition”.