Swiss Cheese Model (model sera szwajcarskiego) dobrze obrazuje, jak błędy przechodzą przez kolejne warstwy obronne systemu. W projektach równie ważne jest jednak pytanie, na które model nie odpowiada wystarczająco dokładnie: kto zauważa, że te warstwy zaczynają słabnąć (dziurawieć) jednocześnie?


Zastanówmy się więc, czy istnieje jakaś niewidoczna warstwa, której utrata prowadzi od fałszywej pewności aż do momentu, w którym projekt stanie się czerwony.

Co pokazuje model sera szwajcarskiego

James Reason opisał Swiss Cheese Model jako sposób myślenia o wypadkach systemowych i ograniczeniach wynikających z podejścia opartego wyłącznie na indywidualnej winie [1]. Model zakłada, że system bezpieczeństwa składa się z wielu warstw obronnych: procedur, szkoleń, kontroli, nadzoru, technologii, komunikacji i kultury organizacyjnej. Żadna z tych warstw nie jest doskonała. Każda ma swoje słabe strony, które Reason obrazowo nazwał dziurami. Zdarzenie niepożądane pojawia się wtedy, gdy dziury w kolejnych warstwach ustawiają się w jednej linii i pozwalają zagrożeniu przejść przez system. To przesunięcie z pytania „kto zawinił?” na pytanie „jak system pozwolił, żeby błąd przeszedł przez kolejne warstwy?”. Okazało się ono jednym z najważniejszych kroków w nowoczesnym zarządzaniu ryzykiem. Dla kierownika projektu ta koncepcja ma oczywistą wartość. Projekt również posiada warstwy obronne: harmonogram bazowy, rejestr ryzyk, matrycę odpowiedzialności, statusy, przeglądy jakości, kontrole finansowe, ścieżki eskalacji i komitet sterujący. Problem zaczyna się wtedy, gdy uznajemy, że sama obecność tych warstw wystarczy. Warstwa obronna działa bowiem tylko wtedy, gdy ktoś potrafi trafnie odczytać, co ona naprawdę pokazuje.

Rys. 1. Klasyczny Swiss Cheese Model z dodatkową, przerywaną „niewidzialną warstwą” – świadomością sytuacyjną organizacji (opracowanie własne)

O fałszywej pewności i ryzyku

Skoro wiemy już, że poważne błędy rzadko przechodzą przez system jedną drogą, warto zadać sobie pytanie, kto lub kiedy powinien zauważyć, że te warstwy zaczynają się w niebezpieczny sposób przesuwać. Okazuje się, że wpływ na to ma świadomość sytuacyjna organizacji, która staje się właśnie tą kluczową niewidzialną warstwą. W operacjach lotniczych – w których pracuję od ponad dwudziestu lat – system potrafi raportować stan normalny, podczas gdy obraz sytuacji zaczyna już odchodzić od rzeczywistości. Nie ma awarii. Nie ma jeszcze alarmu. Są tylko drobne sygnały, które osobno nie wyglądają groźnie. W analizach po fakcie taki „rozjazd” niemal zawsze wydaje się oczywisty. W trakcie lub przed zdarzeniem rzadko można go dostrzec. W projektach dzieje się to samo.

Status zielony, ale projekt dryfuje

Wyobraźmy sobie migrację systemu IT. Dashboard cały na zielono. Spotkanie statusowe przebiega spokojnie. Ryzyka są wpisane do rejestru. Komitet sterujący słyszy, że sytuacja jest pod kontrolą. W tle narastają jednak sygnały, które indywidualnie wyglądają akceptowalnie: drobne opóźnienia zespołu, uspokajający ton dostawcy, płytkie testy integracyjne, rosnąca zależność od jednego eksperta i przesuwane decyzje dotyczące architektury. Każdy z tych sygnałów z osobna mieści się w normie. Razem mówią coś innego: kilka warstw obronnych zaczyna słabnąć jednocześnie. Organizacja tego nie widzi, bo patrzy na każdą z nich osobno, nie jako na układ. Tu zaczyna się problem, którego model sera szwajcarskiego dotyka, ale nie eksponuje w pełni.

Interpretacja systemu

Procedura nie sprawdza sama siebie. Dashboard nie wie, czy nadal opisuje rzeczywistość. Rejestr ryzyk nie rozpoznaje momentu, w którym kilka pozornie drobnych odchyleń zaczyna wzajemnie się napędzać. Każda warstwa obronna wymaga człowieka lub zespołu, który ją odczyta i właściwie zinterpretuje. Tu pojawia się ciche założenie modelu: obserwator systemu widzi i ocenia go trafnie. Czyli, że kierownik projektu patrząc na zielony dashboard, obserwuje rzeczywisty stan projektu, a nie tylko spójną o nim narrację. W projekcie można mieć wszystkie formalne warstwy obronne na miejscu i nadal podejmować decyzje na podstawie obrazu, który od rzeczywistości odbiega. To nie musi być zła wola. Często jest to utrata świadomości sytuacyjnej właśnie.

Świadomość sytuacyjna jako zasób projektu

Mica R. Endsley opisała świadomość sytuacyjną (Situational Awareness, SA) jako zdolność do postrzegania istotnych elementów sytuacji, rozumienia ich znaczenia oraz przewidywania przyszłego stanu systemu [2].

W praktyce oznacza to odpowiedź na trzy pytania:

  • Co się dzieje?
  • Co to znaczy?
  • Co może stać się za chwilę?

W lotnictwie jest to zasób operacyjny. W projektach również, choć rzadziej nazywamy go wprost. Jakość decyzji zależy od jakości obrazu, na którym decyzja się opiera. Jeżeli obraz sytuacji jest niepełny, spóźniony albo zbyt wygładzony, nawet logiczna decyzja może prowadzić w złą stronę. Najgroźniejszy jest jednak stan, w którym pewność pozostaje wysoka, a trafność obrazu zaczyna spadać. To zjawisko określam jako fałszywą świadomość sytuacyjną (False Situational Awareness), kiedy to organizacja wierzy, że rozumie sytuację, podczas gdy jej obraz jest już błędny. Paradoks polega na tym, że im bardziej spójny wydaje się obraz, tym mniejsza bywa skłonność do jego sprawdzania.

Niewidzialna warstwa

W klasycznym modelu sera szwajcarskiego dziury są zwykle rozumiane jako słabości proceduralne, techniczne lub organizacyjne. Można je wykryć audytem, opisać w raporcie i próbować zabezpieczyć dodatkową kontrolą. Istnieje jednak inny rodzaj dziury: dziura w obrazie sytuacji. To nie jest brak procedury ani brak raportu. To moment, w którym organizacja błędnie interpretuje własne warstwy obronne. Widzi zielony status, ale nie widzi, że składa się on z kilku sygnałów ostrzegawczych, które razem układają się w zupełnie inny obraz. We wspomnianym projekcie migracji systemu każde ryzyko ma właściciela, kolor i sekcję w raporcie. Opóźnienia są niewielkie. Testy trwają. Dostawca uspokaja. Ekspert jest przeciążony, ale „jeszcze daje radę”. Każdy element można obronić osobno. Nikt nie pyta, czy razem tworzą już układ awarii. To właśnie nazywam niewidzialną warstwą, częścią systemu ryzyka, która decyduje, czy organizacja nadal widzi własne bariery takimi, jakimi są naprawdę – czy tylko takimi, jakimi chciałaby je widzieć. W tym miejscu pojawia się jeszcze jeden mechanizm: efekt formy. Projekt może wyglądać bezpiecznie, bo jego opis tak wygląda. Prezentacja jest spójna, dashboard zielony a raport logiczny. Narracja kierownika projektu również wydaje się poprawna. Forma komunikatu nie jest jednak dowodem jakości sytuacji. To jedna z najgroźniejszych dziur w zarządzaniu ryzykiem: organizacja zaczyna ufać elegancji raportu bardziej niż rzeczywistości, którą raport miał opisywać.

Trzy bezpieczniki dla kierownika projektu

Fałszywa świadomość sytuacyjna rzadko jest wynikiem jednej dziury. Podobnie jak w modelu sera szwajcarskiego, zwykle wymaga osłabienia kilku warstw jednocześnie. W projektach warto zadbać o trzy bezpieczniki.

stock.adobe.com

Bezpiecznik niezależnego obrazu

Pytanie wyjściowe: czy ktoś lub coś weryfikuje obraz projektu niezależnie od osoby, która go prowadzi? Jeżeli jedynym źródłem informacji o stanie projektu jest sam zespół projektowy, system ma strukturalną słabość. Komitet sterujący widzi wtedy obraz przefiltrowany przez jednego lub kilku autorów i nie ma punktu odniesienia, który mógłby zakwestionować spójną narrację. Niezależny obraz nie musi być wyrafinowany. Wystarczy jedna osoba spoza zespołu, która ma prawo i obowiązek powiedzieć, że narracja projektu może być błędna.

Bezpiecznik czasu na wątpliwość

Pytanie wyjściowe: czy rytm projektu zostawia przestrzeń na sprawdzenie, czy obraz nadal jest prawdziwy? Presja terminu sprawia, że spotkanie statusowe służy utrzymaniu tempa, a nie weryfikacji rzeczywistości. Wątpliwość bywa traktowana jako zakłócenie, nawet jeśli jest ostatnim sygnałem ostrzegawczym przed awarią. Czas na nią zamyka się jako pierwszy, zazwyczaj bez świadomości, że coś zostało zamknięte.

Bezpiecznik odpowiedzialności za sygnał

Pytanie wyjściowe: kto konkretnie jest właścicielem sygnału, który nie pasuje do obrazu? W projektach poszczególne ryzyka mają właścicieli, ale rzadko istnieje osoba odpowiedzialna za łączenie sygnałów z różnych obszarów w jeden obraz systemowy. Każdy zarządza swoim ryzykiem, a nikt nie zarządza układem. Sygnał bez właściciela staje się szumem. Szum jest nieodróżnialny od ciszy, dopóki nie jest za późno.

Rys. 2. Trzy bezpieczniki jako warstwy obronne – wyrównanie dziur we wszystkich trzech, prowadzi do fałszywej świadomości sytuacyjnej (opracowanie własne)

Nie o dziury chodzi, lecz o ich układ

Model sera szwajcarskiego pozostaje jednym z najbardziej użytecznych narzędzi myślenia o ryzyku systemowym. Moim celem nie było jego podważenie, a uzupełnienie o element, który w projektach często pozostaje niewidoczny. Dziury w warstwach obronnych stają się zagrożeniem głównie wtedy, gdy organizacja przestaje zauważać, że zaczynają się ustawiać w jednej linii. J. Reason dał nam mapę warstw obronnych. M. R. Endsley dała nam mapę świadomości sytuacyjnej. Połączenie obu map pozwala zobaczyć coś, czego organizacje często nie dostrzegają w codziennym zarządzaniu ryzykiem: nie dziury, a układ warstw ma znaczenie. Zarządzanie ryzykiem nie może więc kończyć się na pytaniu: „czy procedury są na miejscu?”. Musi obejmować pytanie trudniejsze: „czy obraz sytuacji, na którym opieramy decyzje, nadal opisuje rzeczywistość?”. Dla kierownika projektu najważniejsze pytanie nie brzmi więc wyłącznie: „czy mamy warstwy obronne?”. Brzmi: „który z trzech bezpieczników jest u nas najsłabszy – niezależny obraz, czas na wątpliwość czy odpowiedzialność za sygnał?”.

Bibliografia:
[1] Reason, J. (1990). Human error. Cambridge University Press.
[2] Endsley, M. R. (1995). Toward a theory of situation awareness in dynamic systems. Human Factors, 37(1), 32–64. https://doi.org/10.1518/001872095779049543